درد پشت کتف چپ یکی از آن علائمی است که ممکن است ساده شروع شود، اما ذهن بسیاری از افراد را درگیر کند؛ چون این ناحیه هم با عضلات و مفاصل شانه ارتباط دارد، هم با ستون فقرات گردنی و سینهای، و گاهی حتی میتواند بازتابی از مشکلات قلبی، گوارشی یا ریوی باشد. به همین دلیل، تشخیص درست و اصولی علت درد پشت کتف چپ اهمیت زیادی دارد؛ نه برای نگرانی بیمورد، بلکه برای اینکه بدانید چه زمانی درد طبیعی و عضلانی است و چه زمانی باید جدیتر بررسی شود.
اگر این درد برای شما تکرار میشود، با فعالیت بدتر میشود، همراه با تنگی نفس، درد قفسه سینه، تعریق، تهوع یا انتشار به دست چپ است، بهتر است آن را پشت گوش نیندازید، زیرا در چنین شرایطی، ارزیابی دقیق توسط پزشک میتواند از بسیاری از عوارض جلوگیری کند. در مجموعه ما، بررسی دردهای ناحیه کتف، شانه، گردن و قفسه سینه با نگاه تخصصی و مرحلهبهمرحله انجام میشود تا علت اصلی درد مشخص شود و درمان فقط بر اساس حدس و مصرف مسکن نباشد. در ادامه، مهمترین دلایل درد پشت کتف چپ را به زبان ساده اما علمی بررسی میکنیم.
فهرست مطالب
- علت درد پشت کتف چپ از نظر عضلانی و اسکلتی
- علت درد پشت کتف چپ به دلیل مشکلات گردن و ستون فقرات
- علت درد پشت کتف چپ و بازو
- علت درد پشت کتف چپ در زنان
- علت درد پشت کتف چپ و ارتباط آن با قلب
- علت درد پشت کتف چپ به دلیل مشکلات گوارشی و معده
- علت درد پشت کتف چپ هنگام نفس کشیدن یا سرفه
- علت درد پشت کتف چپ؛ چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- روشهای تشخیص علت درد پشت کتف چپ
- سوالات متداول
- سخن پایانی
علت درد پشت کتف چپ از نظر عضلانی و اسکلتی
یکی از شایعترین و اصلی ترین دلایل درد پشت کتف چپ، مشکلات عضلانی و اسکلتی است. بسیاری از افراد، مخصوصا کسانی که ساعتهای طولانی پشت میز مینشینند، با موبایل کار میکنند، رانندگی طولانی دارند یا فعالیت بدنی نامناسب انجام میدهند، دچار گرفتگی عضلات اطراف کتف میشوند.
عضلاتی مانند تراپزیوس، رومبوئید، لواتور اسکاپولا و عضلات بیندندهای در اطراف کتف نقش مهمی در حرکت شانه، گردن و بالاتنه دارند و وقتی این عضلات تحت فشار مداوم قرار بگیرند، دچار اسپاسم، التهاب یا نقاط ماشهای میشوند.
در واقع نقاط ماشهای همان گرههای عضلانی دردناک هستند که گاهی درد را به گردن، شانه، بازو یا حتی قفسه سینه منتقل میکنند.
برای مثال، فردی که چند ساعت با گردن خمشده به صفحه لپتاپ نگاه میکند، ممکن است بعد از مدتی احساس کند پشت کتف چپش تیر میکشد یا میسوزد. این درد معمولا با ماساژ ملایم، استراحت، اصلاح وضعیت بدن و گرما بهتر میشود، اما اگر فشارهای روزانه ادامه پیدا کند، درد مزمن خواهد شد.
همچنین از دیگر علتهای عضلانی میتوان به کشیدگی عضله هنگام ورزش، بلند کردن جسم سنگین، خوابیدن در وضعیت نامناسب، ضربه، فعالیت ناگهانی یا حتی استرس اشاره کرد. استرس میتواند باعث انقباض ناخودآگاه عضلات گردن و شانه شود و درد پشت کتف چپ را تشدید کند.
نکته مهم و قابل توجه این است که درد عضلانی معمولا با حرکت، لمس، فشار یا تغییر وضعیت بدن تغییر میکند. بنابراین اگر با فشار دادن عضله اطراف کتف، درد بازتولید میشود، احتمال عضلانی بودن درد بیشتر است؛ البته این موضوع جای تشخیص پزشکی را نمیگیرد.
نشانههای درد عضلانی پشت کتف چپ
درد عضلانی معمولا ویژگیهای زیر را دارد:
- با حرکت شانه، گردن یا دست بدتر میشود.
- با استراحت، کمپرس گرم یا ماساژ بهتر میشود.
- ممکن است حالت سوزشی، کششی یا گرفتگی داشته باشد.
- با لمس یک نقطه خاص شدت پیدا میکند.
- معمولا با علائم قلبی مانند تنگی نفس یا تعریق سرد همراه نیست.
علت درد پشت کتف چپ به دلیل مشکلات گردن و ستون فقرات
گاهی اوقات ریشه درد پشت کتف چپ در خود کتف نیست، بلکه از گردن یا ستون فقرات منشأ میگیرد. ستون فقرات گردنی شامل مهرهها، دیسکها، مفاصل و اعصابی است که به شانه، کتف، بازو و دست عصبدهی میکنند. بنابراین اگر یکی از این اعصاب تحت فشار قرار بگیرد، درد میتواند به پشت کتف چپ منتشر شود.
دیسک گردن یکی از علتهای مهم و اصلی این نوع درد است. در واقع وقتی دیسک بین مهرهای بیرونزدگی پیدا کند یا فضای عبور عصب تنگ شود، عصب تحریک میشود و درد از گردن به کتف، شانه، بازو و حتی انگشتان دست میزند. این درد ممکن است به شکل تیرکشنده، برقگرفتگی، سوزنسوزن شدن یا بیحسی احساس شود.
همچنین آرتروز گردن نیز میتواند علت درد پشت کتف چپ باشد. به دلیل عواملی مانند افزایش سن، مفاصل و دیسکهای گردن دچار تغییرات فرسایشی میشوند و این تغییرات ممکن است باعث خشکی گردن، کاهش دامنه حرکت و درد منتشر به پشت کتف شوند. البته توجه کنید که آرتروز فقط مخصوص سالمندان نیست؛ وضعیت بدنی نامناسب، کار طولانی با کامپیوتر و ضعف عضلات نگهدارنده گردن میتواند این مشکل را زودتر ایجاد کند.
در برخی افراد، درد پشت کتف چپ هنگام چرخاندن گردن یا خم کردن سر به جلو بیشتر میشود و این موضوع میتواند نشانه درگیری گردن باشد. همچنین توجه کنید که اگر درد همراه با بیحسی دست، ضعف عضلات، گزگز انگشتان یا کاهش قدرت گرفتن اشیا باشد، باید جدیتر بررسی شود.
چه زمانی درد کتف به دیسک گردن مشکوک است؟
اگر درد پشت کتف چپ با موارد زیر همراه باشد، احتمال درگیری عصبی یا دیسک گردن مطرح میشود:
- انتشار درد به بازو یا انگشتان
- گزگز، مورمور یا بیحسی دست
- ضعف در گرفتن اشیا
- تشدید درد با حرکت گردن
- درد تیرکشنده یا شبیه جریان برق
علت درد پشت کتف چپ و بازو
علت درد پشت کتف چپ و بازو میتواند از مشکلات ساده عضلانی تا بیماریهای مهمتر متغیر باشد. دقت کنید که انتشار درد از پشت کتف به بازو، همیشه نیازمند توجه بیشتری است؛ چون این الگو هم در مشکلات عصبی گردن دیده میشود و هم در برخی اختلالات قلبی.
اگر درد از گردن یا پشت کتف شروع شود و به سمت شانه، بازو، ساعد یا انگشتان حرکت کند، یکی از احتمالات مهم، فشار روی ریشههای عصبی گردن است. در این حالت، ممکن است فرد احساس کند درد مسیر مشخصی را طی میکند. مثلا درد از پشت کتف چپ شروع میشود، به قسمت خارجی بازو میرود و با گزگز یا بیحسی همراه میشود.
از طرف دیگر، درد پشت کتف چپ و بازو اگر همراه با علائمی مانند فشار یا سنگینی قفسه سینه، تنگی نفس، تهوع، عرق سرد، سرگیجه یا احساس ضعف ناگهانی باشد، میتواند نشانه مشکل قلبی باشد و باید فوری بررسی شود. درد قلبی همیشه به شکل درد شدید قفسه سینه ظاهر نمیشود و گاهی درد به شانه چپ، پشت کتف، فک، گردن یا بازوی چپ انتشار پیدا میکند.
مشکلات شانه نیز میتوانند باعث درد همزمان کتف و بازو شوند. عواملی مانند التهاب تاندونهای شانه، آسیب روتاتور کاف، گیر افتادگی شانه یا بورسیت ممکن است درد را به پشت کتف و بازو منتقل کنند. در این حالت، درد معمولا با بالا بردن دست، برداشتن وسیله از قفسه یا خوابیدن روی شانه چپ بدتر میشود.
تفاوت درد عصبی، عضلانی و قلبی در کتف و بازو
درد عصبی معمولا تیرکشنده و همراه با گزگز یا بیحسی است، در حالی که درد عضلانی با لمس و حرکت تغییر میکند و درد قلبی بیشتر حالت فشار، سنگینی یا انتشار مبهم دارد و ممکن است با فعالیت بدنی یا استرس شدیدتر شود. البته توجه کنید که این تفاوتها قطعی نیستند و در موارد مشکوک، بررسی پزشکی ضروری است.
علت درد پشت کتف چپ در زنان
علت درد پشت کتف چپ در زنان نیز میتواند با همان دلایل عمومی مانند گرفتگی عضلات، دیسک گردن، مشکلات شانه یا بیماریهای گوارشی مرتبط باشد؛ اما نکته مهم و قابل توجه این است که علائم بعضی بیماریها، مخصوصا مشکلات قلبی، در زنان گاهی متفاوت و غیرکلاسیک ظاهر میشود.
در بسیاری از منابع پزشکی تأکید شده که زنان هنگام مشکلات قلبی همیشه درد واضح و شدید قفسه سینه ندارند. درواقع گاهی علائم به شکل درد پشت کتف چپ، درد گردن، درد فک، خستگی غیرعادی، تهوع، تنگی نفس، احساس فشار در بالاتنه یا حتی سوءهاضمه بروز میکند. به همین دلیل، درد ناگهانی یا غیرمعمول پشت کتف چپ در زنان، بهویژه اگر با علائم عمومی همراه باشد، نباید نادیده گرفته شود.
همچنین تغییرات هورمونی، اضطراب، کمتحرکی، بارداری، شیردهی و وضعیتهای بدنی طولانیمدت نیز میتوانند در ایجاد دردهای عضلانی اطراف کتف نقش داشته باشند. برای مثال، مادرانی که مدت زیادی نوزاد را در یک سمت بدن نگه میدارند یا هنگام شیردهی وضعیت مناسبی ندارند، ممکن است دچار درد پشت کتف چپ یا راست شوند.
از طرف دیگر، برخی مشکلات کیسه صفرا، معده یا مری نیز ممکن است در زنان با درد ناحیه پشت، شانه یا کتف اشتباه گرفته شود. توجه کنید که اگر درد بعد از غذاهای چرب، همراه با تهوع، نفخ، سوزش معده یا درد بالای شکم باشد، بررسی گوارشی هم اهمیت دارد.
علائم هشدار در زنان
در صورت تجربه درد پشت کتف چپ همراه با علائمی مانند تنگی نفس، ضعف شدید، تعریق سرد، تهوع، درد فک، درد بازوی چپ یا احساس فشار در قفسه سینه باید فورا به اورژانس مراجعه کنید؛ حتی اگر درد شما شدید نباشد.
علت درد پشت کتف چپ و ارتباط آن با قلب
همیشه یکی از نگرانیهای اصلی افراد هنگام درد پشت کتف چپ، ارتباط آن با قلب است. در حقیقت این نگرانی بیدلیل نیست، زیرا دردهای قلبی میتوانند به نواحی مختلفی از بدن از جمله شانه چپ، بازوی چپ، گردن، فک، پشت و پشت کتف انتشار پیدا کنند.
عارضه آنژین قلبی زمانی رخ میدهد که خونرسانی به عضله قلب موقتا کاهش پیدا کند. این حالت معمولا هنگام فعالیت، استرس، بالا رفتن فشار خون یا سرما بیشتر میشود و با استراحت بهتر میشود و درد ممکن است به شکل فشار، سنگینی، فشردگی یا سوزش در قفسه سینه باشد، اما گاهی در پشت کتف چپ هم احساس میشود.
همچنین سکته قلبی یا انفارکتوس زمانی اتفاق میافتد که خونرسانی به بخشی از قلب بهطور جدی مختل شود و در این شرایط، درد ممکن است شدید، طولانی و همراه با علائمی مانند تعریق سرد، تنگی نفس، تهوع، سرگیجه، ضعف یا احساس مرگ قریبالوقوع باشد. با این حال، بعضی افراد بهویژه زنان، سالمندان و بیماران دیابتی ممکن است علائم خفیفتر یا غیرمعمولتری داشته باشند.
از طرف دیگر هر درد پشت کتف چپ نشانه بیماری قلبی نیست و بیشتر دردهای این ناحیه منشأ عضلانی یا اسکلتی دارند.
اما نکته مهم این است که دردهای قلبی را نباید با حدس و گمان رد کرد. بنابراین اگر درد جدید، ناگهانی، همراه با علائم عمومی یا مرتبط با فعالیت است، بررسی فوری و تخصصی توسط پزشک کتخصص لازم است.
درد قلبی معمولا چه ویژگیهایی دارد؟
درد قلبی ممکن است با فعالیت بدنی بیشتر شود، با استراحت کاهش پیدا کند، به دست چپ یا فک بزند، همراه با تنگی نفس باشد یا حالت فشار و سنگینی داشته باشد. بنابراین دقت کنید که اگر چنین علائمی وجود دارد، مراجعه فوری به اورژانس و پزشک متخصص قلب بهترین تصمیم است.
علت درد پشت کتف چپ به دلیل مشکلات گوارشی و معده
شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد، اما برخی مشکلات گوارشی میتوانند باعث درد پشت کتف چپ شوند. بدن انسان شبکه عصبی پیچیدهای دارد و گاهی درد اعضای داخلی در نقاطی دورتر از محل اصلی احساس میشود؛ به این حالت درد ارجاعی گفته میشود.
ریفلاکس معده به مری یا همان برگشت اسید معده میتواند باعث سوزش پشت جناغ، درد قفسه سینه، احساس گیر کردن غذا، تلخی دهان و گاهی درد در پشت یا اطراف کتف شود. این درد ممکن است بعد از غذا، هنگام دراز کشیدن یا پس از مصرف غذاهای چرب، تند، قهوه و نوشابه بیشتر شود.
همچنین عارضه زخم معده یا التهاب معده نیز میتواند درد بالای شکم ایجاد کند که گاهی به پشت منتشر میشود. در برخی افراد، درد معده بهخصوص در سمت چپ بالای شکم، با درد پشت کتف اشتباه گرفته میشود. پس اگر درد همراه با تهوع، کاهش اشتها، نفخ، آروغ زدن، سوزش معده یا تغییرات گوارشی باشد، باید احتمال مشکلات گوارشی را نیز در نظر گرفت.
مشکلات پانکراس یا لوزالمعده نیز میتوانند درد شدیدی در قسمت بالای شکم ایجاد کنند که به پشت منتشر میشود. در واقع این نوع درد معمولا عمیق، شدید و مداوم است و ممکن است با تهوع و استفراغ همراه باشد. البته این مورد کمتر شایع است، اما از نظر پزشکی اهمیت دارد.
گاهی هم گاز روده، نفخ یا اسپاسمهای گوارشی میتوانند احساس فشار و درد مبهم در پشت یا قفسه سینه ایجاد کنند. با این حال توجه داشته باشید که ، نباید هر درد پشت کتف را صرفا به معده نسبت داد؛ مخصوصا اگر علائم قلبی یا عصبی وجود داشته باشد.
چه نشانههایی به منشأ گوارشی اشاره میکنند؟
ارتباط درد با غذا خوردن، سوزش معده، ترش کردن، تهوع، نفخ، درد بالای شکم و بدتر شدن درد هنگام دراز کشیدن میتواند احتمال گوارشی بودن درد را بیشتر کند.
علت درد پشت کتف چپ هنگام نفس کشیدن یا سرفه
اگر درد پشت کتف چپ هنگام نفس عمیق، سرفه یا عطسه بیشتر شود، باید به ساختارهای قفسه سینه، عضلات بیندندهای، دندهها، پرده جنب و ریهها توجه کرد. البته همیشه این نوع درد خطرناک نیست، اما به بررسی دقیق توسط پزشک نیاز دارد.
یکی از دلایل ساده، کشیدگی عضلات بیندندهای است! این عضلات بین دندهها قرار دارند و هنگام تنفس حرکت میکنند. عواملی مانند سرفه شدید، ورزش سنگین، چرخش ناگهانی بدن یا بلند کردن جسم سنگین میتواند باعث کشیدگی این عضلات شود و در این حالت، درد با نفس عمیق یا حرکت تنه بدتر میشود و ممکن است به پشت کتف چپ برسد.
التهاب پرده جنب یا پلوریت نیز میتواند باعث درد تیز هنگام تنفس شود. پرده جنب لایهای است که اطراف ریه را میپوشاند و التهاب آن ممکن است به دنبال عفونتهای ویروسی، ذاتالریه یا برخی بیماریهای دیگر رخ دهد. درد پلوریت معمولا تیز و وابسته به نفس کشیدن است.
همچنین عارضه هایی مانند ذاتالریه، عفونت ریه، آمبولی ریه و پنوموتوراکس از علل مهمتر درد قفسه سینه و پشت هنگام تنفس هستند. آمبولی ریه، یعنی گیر کردن لخته خون در عروق ریه، میتواند با تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، تند شدن ضربان قلب، سرفه خونی یا احساس ضعف همراه باشد و یک وضعیت اورژانسی است.
توجه کنید که اگر درد پشت کتف چپ با تب، سرفه، تنگی نفس، خسخس، درد شدید هنگام نفس کشیدن یا کاهش اکسیژن همراه باشد، مراجعه به پزشک متخصص ضروری است. در این شرایط ممکن است نیاز به معاینه، عکس قفسه سینه، آزمایش خون یا بررسیهای تکمیلی وجود داشته باشد.
علت درد پشت کتف چپ؛ چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
تشخیص علت درد پشت کتف چپ همیشه با یک علامت انجام نمیشود. پزشک متخصص معمولا با توجه به شرح حال، معاینه، محل دقیق درد، نوع درد، عوامل تشدیدکننده و علائم همراه، مسیر بررسی را مشخص میکند. گاهی یک درد ساده عضلانی با اصلاح سبک زندگی بهتر میشود، اما گاهی همان درد ظاهرا ساده نشانه مشکلی جدیتر است.
اگر درد خفیف است، بعد از فعالیت نامناسب شروع شده، با حرکت یا لمس بدتر میشود و علائم خطر ندارد، میتوان چند روز مراقبت خانگی انجام داد؛ مانند استراحت نسبی، کمپرس گرم، اصلاح وضعیت نشستن و پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین. اما اگر درد ادامهدار، شدید، مکرر یا رو به افزایش است، بهتر است بررسی تخصصی و پزشکی انجام شود.
همچنین علائم هشدار شامل درد قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع، سرگیجه، غش، درد منتشر به بازوی چپ یا فک، تب، کاهش وزن بیدلیل، ضعف یا بیحسی دست، درد بعد از ضربه و درد شبانه شدید هستند. توجه داشته باشید که وجود هرکدام از این موارد میتواند نیاز به بررسی فوری و تخصصی داشته باشد.
روشهای تشخیص علت درد پشت کتف چپ
بسته به شرایط بیمار، پزشک متخصص ممکن است از روشهای مختلفی استفاده کند؛ از جمله:
- معاینه عضلات، شانه، گردن و ستون فقرات
- بررسی دامنه حرکتی شانه و گردن
- نوار قلب و آزمایشهای قلبی در موارد مشکوک
- عکس ساده، امآرآی یا سیتیاسکن در صورت نیاز
- آزمایش خون برای بررسی التهاب، عفونت یا مشکلات داخلی
- ارزیابی گوارشی یا ریوی بر اساس علائم همراه
درمان هم به علت اصلی و زمینه ای بستگی دارد. برای دردهای عضلانی، فیزیوتراپی، تمرینات اصلاحی، داروهای ضدالتهاب با نظر پزشک، گرما درمانی و اصلاح سبک زندگی مؤثر است. برای مشکلات گردن ممکن است تمرینات تخصصی، دارو، فیزیوتراپی یا در موارد خاص مداخلات پیشرفته لازم شود. اگر منشأ درد قلبی، ریوی یا گوارشی باشد، درمان باید بر همان اساس انجام شود.
سوالات متداول
آیا درد پشت کتف چپ همیشه خطرناک است؟
خیر. در بیشتر موارد، درد پشت کتف چپ به دلیل گرفتگی عضلات، وضعیت بدنی نامناسب، فشار کاری، مشکلات گردن یا آسیبهای خفیف شانه ایجاد میشود. با این حال، چون در برخی موارد میتواند با مشکلات قلبی، ریوی یا عصبی مرتبط باشد، نباید دردهای شدید، ناگهانی یا همراه با علائم هشدار را نادیده گرفت.
از کجا بفهمیم درد پشت کتف چپ قلبی است؟
تشخیص قطعی فقط با معاینه و بررسی پزشکی امکانپذیر است، اما اگر درد با فشار قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع، سرگیجه، انتشار به بازوی چپ یا فک همراه باشد، باید احتمال قلبی بودن آن را جدی گرفت. در چنین شرایطی مراجعه فوری به اورژانس توصیه میشود.
آیا دیسک گردن میتواند باعث درد پشت کتف چپ شود؟
بله. دیسک گردن یا فشار روی ریشههای عصبی گردنی میتواند درد را به پشت کتف، شانه، بازو و انگشتان منتقل کند. اگر درد همراه با گزگز، بیحسی، ضعف دست یا تیر کشیدن به بازو باشد، بررسی گردن اهمیت زیادی دارد.
برای درد عضلانی پشت کتف چپ چه کار کنیم؟
در موارد خفیف، استراحت نسبی، کمپرس گرم، اصلاح وضعیت نشستن، پرهیز از حرکات سنگین، کشش ملایم و کاهش استرس میتواند کمککننده باشد. اگر درد بیش از چند روز ادامه داشت، شدید شد یا تکرار شد، بهتر است توسط پزشک یا فیزیوتراپیست بررسی شود.
آیا اضطراب میتواند باعث درد پشت کتف چپ شود؟
بله. اضطراب و استرس میتوانند باعث انقباض طولانیمدت عضلات گردن، شانه و پشت شوند. این انقباض ممکن است به شکل درد، سنگینی یا سوزش پشت کتف چپ احساس شود. البته نباید هر درد سمت چپ بدن را به اضطراب نسبت داد، مخصوصا اگر علائم قلبی یا تنفسی وجود داشته باشد.
درد پشت کتف چپ هنگام نفس کشیدن نشانه چیست؟
این حالت میتواند به دلیل کشیدگی عضلات بیندندهای، التهاب پرده جنب، عفونتهای ریوی یا در موارد نادرتر مشکلات جدیتر مانند آمبولی ریه باشد. اگر درد با تنگی نفس، تب، سرفه شدید، سرفه خونی یا ضعف ناگهانی همراه است، مراجعه فوری لازم است.
سخن پایانی
درد پشت کتف چپ یک علامت با علتهای مختلف است؛ از گرفتگی ساده عضلات و وضعیت بدنی نامناسب گرفته تا مشکلات گردن، شانه، قلب، ریه یا دستگاه گوارش. مهمترین نکته این است که باید به الگوی درد توجه کنید: آیا با حرکت بدتر میشود؟ به بازو انتشار دارد؟ با غذا خوردن ارتباط دارد؟ هنگام نفس کشیدن تشدید میشود؟ یا همراه با علائمی مثل تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع و درد قفسه سینه است؟
اگر درد خفیف و گذرا باشد، معمولا جای نگرانی زیادی وجود ندارد، اما درد شدید، ناگهانی، مداوم، تکرارشونده یا همراه با علائم هشدار نیاز به بررسی پزشکی دارد. تشخیص درست و به موقع باعث میشود درمان هدفمند انجام شود و از مصرف بیرویه مسکن یا نادیده گرفتن بیماریهای مهم جلوگیری شود. بهترین کار این است که بدن خود را جدی بگیرید؛ نه با اضطراب، بلکه با آگاهی و مراجعه بهموقع.